XVII MFG Iwona Księżniczka Burgunda

Spektakl konkursowy XVII Międzynarodowego Festiwalu Gombrowiczowskiego.
Państwowy Teatr Komediowy w Skopje, Macedonia Północna

„Iwona, księżniczka Burgunda” Witolda Gombrowicza to opowieść o milczeniu, które zmienia świat wokół siebie.

Iwona nie mówi ani słowa, jednak jej milczenie działa niczym lustro, odsłaniając hipokryzję, słabość i lęki wszystkich, którzy ją otaczają. Książę Filip zwraca na nią uwagę w chwili znudzenia. To, co początkowo jest niewinnym żartem podczas spaceru na świeżym powietrzu, szybko staje się osią całej historii. Każda kolejna próba „odczytania” milczenia Iwony sprawia, że książę traktuje ją jak odbicie jeziora, w którym zakochuje się Narcyz — jednocześnie ją kochając i nienawidząc, mimo że sama nie podejmuje żadnego działania. Rodzina królewska, niezdolna zaakceptować jej odmienności, stopniowo rozpada się pod ciężarem własnych sekretów. Maski uprzejmości i przyzwoitości, podtrzymywane przez dworski ceremoniał, opadają, gdy bohaterowie konfrontują się ze spojrzeniem Iwony.

Scenografia jest minimalistyczna i metaforyczna. Akcja rozgrywa się w zamku, ale jednocześnie obecny jest motyw odbicia rzeki. Bez fizycznych zmian dekoracji przed oczami widzów wyłaniają się psychologiczne i mentalne przestrzenie bohaterów, a ich myśli stają się widoczne dla publiczności. Postaci pozostają obecne nawet wtedy, gdy fizycznie nie znajdują się na scenie. Ich lęki i pragnienia zostają ujawnione, budując atmosferę jednocześnie intymną i niepokojącą.

Milczenie Iwony wywołuje absurdalne sytuacje oraz drażniący humor balansujący pomiędzy obrzydzeniem a histerią. Dzięki temu spektakl odsłania przemoc ukrytą pod pozorami porządku i dworskiego protokołu. Choć dramat został napisany przed II wojną światową, jego aktualność uderza także dziś. Przedstawienie osadzone zostało we współczesności, gdzie przypadki kobietobójstwa pozostają równie (nie)widzialne jak zbiorowa ślepota i zapominanie.

Iwona nie jest jedynie postacią – jest możliwością zmiany, którą system i otaczający ją ludzie próbują zniszczyć. Jej śmierć ma nie tylko wymiar fizyczny, ale także symboliczny – oznacza zniszczenie możliwości zmierzenia się z prawdą. Spektakl bada absurd ludzkiego istnienia oraz sprzeczności między dobrem i złem, rozrywką i cierpieniem, nudą i namiętnością. Publiczność konfrontuje się jednocześnie ze śmiechem i rozpadem wartości moralnych, z doświadczeniem histerycznego i tragicznego absurdu.

Po spektaklu pozostają proste, lecz nieuniknione pytania: gdyby Iwona przemówiła, czy cokolwiek by się zmieniło? Czy znalazłby się ktoś, kto chciałby jej wysłuchać? I na ile sami jesteśmy gotowi zmierzyć się z własną hipokryzją? Iwona, choć bezsprzecznie pozostaje człowiekiem – oddycha, myśli i czuje – postrzegana jest jako lustro, katalizator i ostrzeżenie przed najniższymi ludzkimi namiętnościami. Scena staje się miejscem, w którym milczenie przemawia głośniej niż słowa, a władza i człowieczeństwo zderzają się ze sobą w swojej najczystszej i najbardziej absurdalnej postaci.